Czym jest zaćma?
Zaćma, nazywana też kataraktą, to zmętnienie naturalnej soczewki oka. Najczęściej rozwija się z wiekiem. Gdy zaczyna utrudniać codzienne życie, skutecznym sposobem jej usunięcia jest operacja.
Co mętnieje w oku?
Soczewka znajduje się wewnątrz oka, za kolorową tęczówką i otworem źrenicy. Razem z przezroczystą rogówką pomaga skupiać światło na siatkówce, czyli warstwie odbierającej obraz w tylnej części oka. Przejrzystość soczewki ma więc znaczenie zarówno dla ostrości, jak i dla kontrastu widzenia.
W soczewce wyróżnia się torebkę, bardziej zewnętrzną korę i centralną część nazywaną jądrem. U młodej osoby soczewka zmienia kształt, co pomaga przenosić ostrość z dali na bliż. Z wiekiem staje się mniej elastyczna. To przyczyna starczowzroczności, czyli trudności z czytaniem z bliska. Starczowzroczność i zaćma mogą występować razem, ale nie są tym samym.
Zaćma nie jest błoną narastającą na powierzchni oka. Zmiana zachodzi w samej soczewce. Światło przechodzące przez zmętnienia jest częściowo rozpraszane, dlatego nawet mocniejsze okulary mogą nie przywrócić wcześniejszej wyrazistości.
Dlaczego powstaje zaćma?
Przejrzystość soczewki zależy między innymi od uporządkowania znajdujących się w niej białek. Z upływem lat ich struktura się zmienia, a część zaczyna tworzyć skupiska. Powstają obszary, przez które światło przechodzi mniej swobodnie. Soczewka może też stopniowo żółknąć lub brązowieć.
Najczęstsza jest zaćma związana z wiekiem. Nie oznacza to, że każdy człowiek rozwija ją w tym samym momencie. Przebieg zależy od wielu czynników: znaczenie mogą mieć cukrzyca, palenie, długotrwała ekspozycja na promieniowanie UV, uraz oka, wcześniejsze operacje i niektóre leki, zwłaszcza glikokortykosteroidy. Predyspozycje rodzinne również mogą odgrywać rolę.
Zmętnienie soczewki może występować od urodzenia albo rozwinąć się w dzieciństwie. Taka sytuacja wymaga innego postępowania niż typowa zaćma dorosłych. U osoby przyjmującej steroidy podejrzenie zaćmy jest powodem do badania, a nie do samodzielnego odstawienia leku.
Co zauważa pacjent?
Najczęściej obraz stopniowo staje się zamglony. Trudniej odczytać napisy, rozpoznać twarz z dalszej odległości lub dostrzec nierówność chodnika. Kolory mogą wydawać się mniej nasycone, a biel bardziej kremowa. Inna osoba jako pierwszy problem zauważa jazdę po zmroku: światła reflektorów rażą i rozlewają się w poświatę.
Może pojawić się potrzeba częstej zmiany okularów lub podwójny obraz utrzymujący się przy patrzeniu jednym okiem. Zaćma jądrowa czasem zmienia wadę wzroku tak, że przez pewien czas łatwiej czytać bez dotychczasowych okularów. Nie jest to odmłodzenie oka ani dowód ustępowania choroby.
Zaćma zwykle nie boli i sama w sobie nie wywołuje typowo nagłego, bolesnego czerwonego oka. Ból albo nagła zmiana widzenia wymagają poszukiwania także innych przyczyn. Podobne zamglenie może towarzyszyć chorobom rogówki, siatkówki czy nerwu wzrokowego. Plamka, czyli centralny obszar siatkówki, odpowiada za dostrzeganie drobnych szczegółów. Jej choroba również może utrudniać czytanie. Rozpoznanie stawia okulista, nie fotografia ani internetowy test.
Więcej przykładów opisujemy w artykule Objawy zaćmy. Sceny codziennego życia można też porównać w symulatorze widzenia.
Jak częsty jest to problem?
WHO wskazuje zaćmę jako jedną z głównych przyczyn zaburzeń widzenia. W zestawieniu organizacji około 94 mln osób ma zaburzenia widzenia do dali lub ślepotę związaną z zaćmą. To oszacowanie obciążenia zaburzeniami widzenia, a nie liczba wszystkich ludzi z jakimkolwiek zmętnieniem soczewki. Dane WHO.
W polskim badaniu PolSenior2 rozpoznanie zaćmy deklarowało 28,2% uczestników w wieku co najmniej 65 lat. Publikacja porównywała badania PolSenior i PolSenior2 z lat 2008–2009 oraz 2018–2019; nie opisuje częstości zaćmy w Polsce w 2026 roku. Odsetek osób z rozpoznaniem, które przeszły operację co najmniej jednego oka, wzrósł między badaniami z 46,5% do 67,9%. Badanie Lange i wsp., 2023.
Były to dane o deklarowanym rozpoznaniu, nie wyniki badania soczewek wszystkich Polaków. Wskaźniki z różnych badań mogą się różnić ze względu na wiek uczestników, sposób badania i przyjętą definicję. Nie da się przeliczyć ich wprost na ryzyko konkretnej osoby.
Obserwacja czy operacja?
We wczesnej zaćmie czasem pomaga aktualizacja okularów, lepsze oświetlenie do czytania lub ograniczenie uciążliwych odblasków. Takie działania ułatwiają funkcjonowanie, ale nie usuwają zmętnienia. Nie ma potwierdzonego leczenia kroplami, suplementem ani ćwiczeniami, które przywracałoby przejrzystość soczewce z rozwiniętą zaćmą.
Nie trzeba czekać, aż zaćma dojrzeje i uniemożliwi czytanie tablicy. O operacji rozmawia się wtedy, gdy objawy utrudniają ważne czynności, a korzyść z zabiegu uzasadnia jego ryzyko. Znaczenie ma też możliwość badania i leczenia innych chorób oka. Sam wiek lub pojedynczy wynik ostrości nie rozstrzyga o terminie.
Tempo postępu jest różne: zmiany mogą narastać przez lata, ale niektóre postacie pogarszają widzenie szybciej. Terminy kontroli dobiera okulista. Operacja usuwa zmętniałą zawartość soczewki i zastępuje ją implantem. Nie leczy jednak automatycznie chorób plamki, jaskry czy uszkodzeń nerwu wzrokowego.
Dalsza droga to badanie i pomiary oka, omówienie metody operacji, wybór soczewki oraz ustalenie kontroli po zabiegu.
Pytania o zaćmę
Czy zaćmą można się zarazić?
Nie. Zmętnienie soczewki nie przenosi się między osobami ani z jednego oka do drugiego. Oba oczy mogą chorować, ponieważ podlegają podobnym czynnikom ryzyka.
Czy każdą zaćmę trzeba od razu operować?
Nie. Jeśli niewielkie zmiany nie przeszkadzają w życiu, lekarz może zalecić obserwację. Wspólnie oceniacie objawy, stan całego oka i oczekiwane korzyści.
Czy zaćma może wrócić po zabiegu?
Usunięta naturalna soczewka nie odrasta. Później może zmętnieć pozostawiona za implantem torebka. To zjawisko potocznie nazywane zaćmą wtórną i leczone inaczej niż pierwotna zaćma.
Źródła i dalsza lektura.
Opracowanie merytoryczne: prof. Michał Szymon Nowak, Dominik Sebastian Kania
Weryfikacja medyczna: prof. Michał Szymon Nowak
Data weryfikacji:
Aktualizacja treści:
Informacje edukacyjne nie zastępują badania ani indywidualnych zaleceń. Wybór leczenia wymaga rozmowy z okulistą.
- National Eye Institute. Cataracts. materiał dla pacjentów.
- National Eye Institute. Types of Cataract. materiał dla pacjentów.
- World Health Organization. Blindness and vision impairment. dane o zaburzeniach widzenia, 2026.
- Natalia Lange i wsp.. Significant improvements in cataract treatment and persistent inequalities in access to cataract surgery among older Poles from 2009 to 2019: results of the PolSenior and PolSenior2 surveys. Frontiers in Public Health, 2023; DOI: 10.
3389/ fpubh. 2023. 1201689. - European Society of Cataract and Refractive Surgeons. Recommendations for Cataract Surgery. zalecenia dotyczące całej drogi leczenia.
Powiązane tematy
Dalej w dziale